Türkler yaşamın döngüsünün nasıl başladığı üzerine tüm milletler gibi düşünmüş, bu döngü ile ilgili efsaneler, hikayeler(mitler) üretmiş ve nesilden nesile iletmişlerdir. Bu döngünün ve devamındaki olguların nasıl başladığı ve devam ettiğinden önce bu olguların baş kahramanları olan karakterleri tanıtmak gerekir. Kadim Türklerin mitlerindeki karakterler şunlardır:
Yaratıcı Tanrı: Kayra Han
Kayra Han, tanrıların en kuvvetli olanıdır. Göğün 17. katında oturur. Yaratıcı tanrıdır. Babası ilk tanrı olan Gök Tengri’dir ve o da diğer tüm tanrıların yaratıcısıdır. 4 oğlu vardır: iyilik tanrısı Ülgen, Yer Tengri, savaş tanrısı Kızağan ve akıl tanrısı Mergen.
İyilik Tanrısı: Ülgen
Ülgen, Kayra Han’ın oğludur. Göğün 16.katında oturur. Tüm döngüleri yaratan odur.
İyilik tanrısıdır. Yedişer oğlu ve yedişer kızı vardır. İnsana ateşi öğretmiştir. Bir rivayete göre ilk insanı o yaratmıştır ve dünyayı da üç balık üzerine sabitlemiştir. Balıklardan ikisi yanlardan dünyayı sabitlerken üçüncü balık hayat ağacına zincirli bir şekilde dünyanın altındadır. Eğer zincirinden kurtulmaya çalışırsa yeryüzünde tufan çıkar.
Ak Ene(Ana)
Deniz Tanrıçasıdır. Ülgen’e yaratma ilhamını o vermiştir. Var olan canlılara ruh veren odur.
Erlik Han: Yeraltının Tanrısı
Kötü ruhların başıdır. Bir rivayete göre Ülgen’in yarattığı ilk varlık, başka bir rivayete göre ise Ülgen’in oğludur. Yeraltında yaşar. Kendine ait bir dünya oluşturmak istediği için Ülgen tarafından lanetlenmiştir.
Akıl Tanrısı: Mergen
Mergen’in kelime anlamı okçu, nişancıdır. Göğün 7. Katında oturur. Her şeyi bilir ve zekidir. Yunan mitolojisindeki Hermes’in karşılığıdır.
Savaş Tanrısı: Kızagan
Göğün 9.katında oturur. Savaş tanrısıdır. Kayra Han’ın oğludur. Çok kuvvetlidir. Mars’la eşleşir.
Yaşam Ağacının Sahibi: Umay Ana
Yaşam ağacının sahibidir. Özellikle çocukları ve hayvan yavrularını korur. Üç boynuzu ve gümüş rengi saçları vardır.
Irmak Tanrısı: Yayık Han
Irmak tanrısıdır. Aynı zamanda haberci tanrıdır. Irmaklardan ve göllerden sorumludur. Göğün 3.katında oturur.
Duman Tanrısı: Karlık
Kurbanların ruhlarını Ülgen’e iletir. Duman tanrısıdır ve işareti de dumandır. İnsanların yaşamlarını denetler.
Yazgı Tanrısı: Suyla Han
Sembolü ağaçkakandır. İnsanları korumakla görevli ve Ülgen’in yardımcılarındandır. Aynı zamanda insanların hayatlarını Karlık Han gibi kontrol eder.
Utkuuçi
Ülgen’e en yakın ruhtur. Kurbanı Ülgen’e o iletir. Adı güler yüzle karşılayan anlamına gelir.
Ayızıt ve kızları
Güzellik tanrıçalarıdır. Ayızıt çocuklara ruh verir. İnsan ve hayvan yavrularını korur. Yunan mitolojisindeki Afrodit’in karşılığıdır. Kızları onun yardımcılarıdır.
Türklerin Atası: Oğuz Kağan
Türk mitolojisine göre Türklerin atası olarak kabul edilir. Annesi Ay Kağan ve babası Kara Han’dır. İki eşi vardır. Bunlar yersel eş ve göksel eş olarak incelenir.
Oğuz Kağan’ın babası Kara Han
Kara Ulus’un önderidir. Kara Ulus, soylu olmayan kişilerin birliğidir. Sıradan bir kişiliktir ama Hakan olmuştur. Oğuz Kağan’ın babasıdır.
Oğuz Kağan’ın Yersel Eşi: Yarsub
Oğuz Kağan’ın ilk eşidir. Gökhan, Dağhan ve Denizhan’ın annesidir. Oğuz Kağan onu bir ağaç kovuğunda otururken görmüştür. Çok güzeldir.
Oğuz Kağan’ın Göksel Eşi: Gökkal
Oğuz Kağan’ın ikinci eşidir. Ayhan, Günhan ve Yıldızhan’ın annesidir. Oğuz Kağan onu gökten inerken görmüştür.
AyHan
Ongunu kartaldır ve hükümdarlığı sembolize eder. Ay’ın kağanıdır. Oğuz boylarından Yazır, Döğer, Dodurga ve Yaparlı’nın atasıdır.
DağHan
Ongunu (totemi) uçkuştur. Devletli olmayı temsil eder. Dağların kağanıdır. Oğuz boylarından Salur, Eymür, Alayurtlu ve Yüregir’in atasıdır.
DenizHan
Denizlerin kağanıdır. Ongunu çakır kuşudur. Denizlere hakimiyet kurmayı temsil eder. Oğuz boylarından İğdir, Büğdüz, Yıva ve Kınık’ın atasıdır.
GökHan
Göğün kağanıdır. Ongunu sungurdur. Devletin hakimiyetinin sınırsız olmasını temsil eder. Oğuz boylarından Bayındır, Peçenek, Çavuldur ve Çepni’nin atasıdır.
GünHan
Güneş kağanıdır. Altın renkli otağı vardır. Ongunu şahindir. Oğuz Kağan’dan sonra hanlığın varisidir. Oğuz boylarından Kayı, Bayat, Alkaevli ve Karaevli’nin atasıdır.
YıldızHan
Yıldızların kağanıdır. Yol gösterici ve yön buldurucudur. Oğuz boylarından Avşar, Kızık, Beğdili ve Karkın’ın atasıdır.
Ürüng Ayıg Toyon
İnsanlara çocukları o verir. Toprağın verimli olmasını sağlar. Bolluk ve bereket tanrısıdır.
Su İyesi
Yarı balık yarı insandır. Suyun koruyucu ruhudur. Nehirlerin derinliklerinde sarayı vardır.
Doğum Tanrıçası: Kübey Hatun
Doğum tanrıçasıdır. Doğum yapan kadınları korur. İnanışa göre yaşam ağacında yaşar ve memesinden kahramanlara süt verir. Doğum sırasında kadının yanına gelir ve doğan çocuğun ağzına memesinden süt damlatır.
Semrük Bürküt
Tanrı’ya giden kapılardaki bekçilerdir. Bakırdan tırnakları vardır. Sağ kanadıyla güneşi, sol kanadıyla ayı kapar.
Kartal Ana
Şamanları yeryüzüne getiren tanrıçadır. Kartal, güneşin sembolüdür.
Asena
Türklerin Türeyiş Destanı’ndaki dişi kurttur. Türklerin, bir savaş sonrası canlı kalan tek erkek çocuğun bir dişi kurtla çiftleşmesi sonucunda türediklerine inanılır.
Alkarısı(Albastı)
Bazı rivayetlerde çok çirkin, bazı rivayetlerde ise çok güzeldir. Lohusalara musallat olur.
Alp Er Tonga
Yiğitliğin sembol kişisidir. Efsanevi bir karakterdir ve Sakaların hanıdır. Türklerin atalarındandır.
Ötügen-Ötüken : Yer Tanrıçası- Yer Tengri
Devleti, hakimiyeti, toprağı ve hasadı koruyan ilahedir. Her şeyin anası olarak kabul edilir.
Od Ana (Ateş Annesi)
Ateş tanrıçasıdır. Ocağı ve ateşi korur.
Sigun Geyik (Alageyik)
Genelde Türk-Moğol kavimleri iki soydan birinden türediklerine inanır: Gökkurt ve Gökgeyik. Bazı Türk-Moğol kavimleri soylarının bu geyikten türediğine inanırlar Bu geyik, yol göstericidir ve hayvanlar arasında kutsal bir yeri vardır.
Gökkurt
Kurtların sürülerini kontrol eder. Türeyişte inanılan iki soydan(geyik ve kurt) en çok kabul edilen soydur.
Gök Sakallı Hızır
İnsanlara yardım eder ve çocuklara adlarını o verir.
Bügü Tekin (Bügü Kağan)
Filozof ve bilgedir. Sihirbaz ve büyücüdür.
Geyik Tanrıça
Yol göstericidir. İnanılan iki soydan (geyik ve kurt) geyiğin simgesidir.
İnanışa göre Kaf Dağı’nda yaşar. Annesi peri babası çoban olan bir devdir. Yalnızca gözünden öldürülebilir. Bazen dişi bazen erkektir.
Abra-Yutpa
Yeraltı yılanlarıdır. Erlik’in hizmetçileridirler.
Cini Arçura
Orman cinidir. Şeytani bir varlıktır. İnsanları gıdıklayarak öldürür.
Toprak Ana
Toprak tanrıçasıdır. Besleyici ve koruyucudur.
Cin Azmıç
Yol cinidir. İnsan düşmanıdır. Yola çıkan insanları kandırarak öldürür.
Bükrek-Sangal
Birbirleriyle savaşan iki ejderhadır. Bükrek iyiliği ve Sangal kötülüğü temsil eder. Sangal 9 yıl süren savaş sonucu Bükrek’e yenilir.
Çay Ninesi
Derelerin ve çayların koruyucusudur. İnsan derelere veya çaylara zarar vermedikçe insana zarar vermez.
Demirkıynak
Tepegözün kızı veya kız kardeşidir. İnsanların delirmesine neden olan korkunç bir ses çıkarır.
Tulpar
Tanrı tarafından yiğit kişilere yardımcı olması için yaratılmıştır. Beyaz kanatlı olan uçan bir attır.
KAYNAKÇA
https://paratic.com/turk-mitolojisi/
https://www.youtube.com/channel/UCYb3RvgFC7In_HnATTbY-Eg
https://www.youtube.com/channel/UCO_3jg0fYGxgP_hnMfDfGIw
Fuzuli Bayat: Kadim Türklerin Mitolojik Hikayeleri
