Yapmaktan en çok zevk aldığınız şeyleri düşünün daha önce gitmediğiniz bir yere gitmek, en sevdiğiniz diziyi seyretmek, daha somut düşünelim; inanılmaz lezzetli bir yemek var önünüzde adeta gel beni ye diye bağırıyor, dayanamayıp yemeye başladığınızda ise duraksayıp bu ne şimdi, ben ne yiyorum tabiri caizse bunun tadı tuzu yok böyle olması imkânsız diyorsunuz. Yedikçe rahatsız ediyor tadı yok, ne yediğinizi anlamıyorsunuz ama aynı yemeği yiyen kişiler, o kadar haz alıyorlar ki birbirlerine bakıp gülüşüyorlar, sana oldukça imrendirici geliyor. Çevreyi inceledikten sonra istemeyerek hafifçe gülümseyip sorun bende herhalde deyip başınızı sessizce öne eğip çaresiz bir şekilde yaşama devam etmeye çalışıyorsunuz. Yediğiniz yemeğin, içtiğiniz içeceğin ve edilen sohbetin tadı yok. Bir türlü istenilen düzeyde değilim. Duygusuzluğun ve hissizliğin en dip noktası Anhedoni.
Yukarıda anlattığım durum Anhedoniyi tanımlar nitelikteydi. Anhedoni rahatsızlığında bireyi ödül ve sonuçlar tatmin etmemektedir. Günlük hayat içerisinde bireyde soğukluk hissi hâkim olmakla birlikte, önceden yapmaktan keyif aldığı işlerden ilgi kaybı yaşamaktadır. Birey genel manada sonuçlardan memnuniyet duymayıp kendisini bir köşeye çekme isteği içerisindedir. Bu bize depresif bozukluları anımsatıyor. Olayın bağlantısı buradan geliyor zaten Anhedoniye majör depresif bozukluğu eşlik etmektedir. Kişinin tat alamaması insanlara ve ilgilerine olan kaybın temeli depresyona dayanmaktadır. Anhedoniye rastlanan bireylerin %70’inde Majör depresyon bozukluğu görülmektedir. Temel depresyon belirtileri anhedoniye eşlik etmekle beraber iştah kaybı ve uyku problemleri baş göstermektedir. Ayrıca Anhedoni Şizofreni, Psikoz, Parkinson, Anoreksi ve madde bağımlılığı ile birlikte görülebilmektedir. Belli bir düzeye kadar günlük hayat içerisinde hepimiz böyle durumlarla karşı karşıya kalabilmekteyiz lakin anhedoni durumu tüm bunların en uç noktasında baş göstermektedir.
Anhedoni görülen bireylerde özellikle haz ve ödül mekanizmalarına bağlı olarak ekstrem sporlara yönelim gözlenmiştir. Birey günlük yaşamda aradığını bulamadığında risk faktörü yüksek olan bu spor branşlarına yönelip haz alma peşine düşmektedir. Anhedoni görülen bireylerde ödül mekanizmasında ciddi problemler görülmektedir. Kişide ilgi, motivasyon, beklenti ve umut düşük derecededir. Günlük yaşam içinde hepimiz belli aktivitelere katılıyoruz ve bundan zevk alıyoruz ardından tekrar tekrar yapmak istiyoruz, eğer yapacağımız iş ile alacağımız ödül doğru orantılı ise fevkalade bir arzu ile işe koyuluruz, ödüle ulaşmak için var gücümüzle mücadele edip sonuç olarak hak ettiğimiz ödülün keyfinin süreriz buraya kadar olan kısımda problem yok her şey yolunda. Beynimizde bu işlemi yapan ödül ve çalışma mekanizmasında hesaplamanın yapıldığı yer bazal çekirdekler kısmında yer alan ödül merkezi kısmıdır (Nucelus Accumbens). Anhedonide bu bölge ön plana çıkmaktadır. Tabi ki beyinde ödül merkezi tek başına etken değildir bununla beraber planlama ve kişilikten sorumlu (Prefrontal Korteks) , duygular ve kararlardan sorumlu (Amigdala) ve bilinç ve öz benliği (İnsula) Beyindeki ödül merkeziyle bağlantı içerisindedir. Motivasyon düşüklüğü anhedoninin başlangıcında bakılması gereken en önemli noktadır. Yapılan araştırmalarda sinir taşıyıcıları inceleniyor ve dopamin ön plana çıkıyor. Dopaminin ödül merkezi ile aktif bir bağlantısı olduğu ve aynı araştırmada dopamin eksikliği ile Anhedoni şiddeti arasında bağlantı olduğu kanıtlanmıştır.
Koca sistem içerisinde birbirini etkileyen binlerce sistem bulunmaktadır. Bunlardan biri GABA adlı merkezi sinir sisteminde sinir iletimi görevi gören bir aminoasittir. Serotonin ve Opioid’in bu konuda rolü vardır. Yapılan çalışmalarda Anhedoni belirtisi olanların GABA seviyelerinde düşüklük gözlemlenmiş ayrıca Opioid de düşüş görünenlerin Anhedoni düzeylerinde artış gözlemlenmiştir.
Dünya çapında Anhedoni ve Anhedoniye etki eden etmenler oldukça dikkat çekici olmakla beraber yapılan birçok araştırma bulunmaktadır. Bu araştırmaların birinde depresyon görülen bireylerde iltihap düzeyinin artışı gözlemlenmiştir. Bu artışa sebep olan sitokin ve C reaktif proteindir. (CRP) C reaktif protein arttıkça Anhedoni düzeyinin arttığı gözlemlenmiştir. Bu araştırma 2015 yılında “Molecular Psychiatry” dergisinde yayınlanmış ve oldukça ilgi çekmiştir. Bir diğer etki ise Sitokindir. Sitokin bağışıklık sistemimizde saldırılara verilen cevaptır ama sitokinin verdiği bu mücadele vücut içerisinde farklı hasarlara yol açmaktadır. Bunun en bariz örneği Covid-19 tedavisinde akciğerde sitokininin verdiği mücadele depresyonun şiddetlenmesine sebebiyet vermiştir. Bununla beraber hastalarda acıya duyarlık, halsizlik ve tat almama görülmüştür. Ayrıca kanser tedavisinde sitokinin verdiği mücadele depresyonun gelişip belirginleşmesine o da Anhedoniye neden olmaktadır. Kimi zaman depresyon tedavisinde kullanılan ilaçların Anhedoniyi şiddetlendirdiği belirtilmiş ve bu durumun intihar eğilimini artırdığı gözlemlenmiştir.
Bu alanda yapılan çalışmalar devam etmekle beraber ilaçlar da çalışmalarla beraber gelişmektedir, halihazırda kullanılan ilaçlar tedavi sürecinde etkilidir ama ilaç gelişimi her geçen gün güncellenip gelişmeye devam etmektedir. Anhedoni tedavisinde kişinin ihmal edilme durumu ve yoğun stresli veya travmatik bir olay yaşanması etkendir en büyük risk ise kişinin tedavi alma isteksizliği durumudur. Bu durumun normal olmadığı ve zaman kaybetmeden uzmandan yardım almak gerekmektedir. Birey içinde bulunduğu durumu çözümsüz olarak algılamaması tedavi sürecinde en önemli noktadır.
Kişi bu noktada ilk adımı atıp eyleme geçmelidir, duygularını belirli ölçüde yaşamalıdır, yaşam içinde sahip olduğu noktaları göz önünde getirmeli, yediği yemekten seyahat ettiği yerlere kadar anın içerisinde olduğunun bilincinde olmalıdır. Sosyal yönünü ön plana çıkarmalı ve olumlu bir bakış açısı kazanmalıdır.
Anhedoniyi psikolojik, biyolojik ve sosyal açıdan inceleyip en basit şekile indirgeyerek çok boyutlu bir şekilde anlatmaya çalıştım amacım herkesin anlayabileceği bir dil kullanıp genele hitap etmektir çünkü; her bireyin anlayabileceği bir dili kullanmak yazımın anlaşılabilirliğini yükseltip bu konuda bilinçlenmenin gelişmesine katkı sunmaktadır. Umarım başarılı olmuşumdur. Çalışmalarıma ve araştırmalarıma devam edeceğim.
Bu yazı hakkında görüş ve önerilerinizi yorum kısmında belirtmenizi ayrıca geçmiş yayınlarıma göz atmanızı rica ediyorum, daha fazla yayın için takipte kalın.
Sevgilerimle…
Kaynakça:
Bebarbilim YouTube
Molecular Psychiatry Dergisi
